Op de zestiende verdieping van het hoogste gebouw van het stadje Pripjat is het doodstil. Geen stemmen, geen voetstappen, geen automotoren. Links ligt Wit-Rusland, met uitgestrekte, dichte bossen zo ver je kunt zien. Rechts, achter de verlaten flatgebouwen en nog meer woud, staat de kolossale stalen sarcofaag rond de ontplofte kernreactor Tsjernobyl. De nachtmerrie waar Oekraïne op 26 april 1986 in ontwaakte.

Het is veertig jaar geleden dat de meltdown van Blok 4 bij de kerncentrale van Tsjernobyl plaatsvond. In de straten van Pripjat was de explosie te horen – het Sovjet-idyllische stadje was speciaal gebouwd voor medewerkers van de kerncentrale. Hier, vanaf de zestiende verdieping, was de brand te zien. Maar het zou nog dagen duren voordat er werd ontruimd.

De kernramp van Tsjernobyl, veroorzaakt door een verkeerd uitgevoerde veiligheidstest, is de wortel van vele angstvisioenen. De risico’s van kernenergie in de eerste plaats. De ramp grifte in het collectieve geheugen van de Oekraïners hoe weinig Moskou om de bevolking gaf – wat leidde tot diep wantrouwen tegen de staat. Nu is het gebied verwikkeld in een vernietigende oorlog: in 2022 reden Russische colonnes langs dit flatgebouw het land binnen, over de Straat van de Helden van Stalingrad.

“Oekraïne begroette ons met kapotte grensposten”, stelde een Russische soldaat, Anton Gorochov, in een boek met ooggetuigenverklaringen over de invasie. Hij beschrijft hoe hij in de verte de kernreactor ziet staan, die ook hij waarschijnlijk zag vanaf een hogere verdieping van een van de flatgebouwen. Zijn eenheid was een dag te laat voor de invasie, omdat ze in het bos waren verdwaald.

De Russische invasie leidde de soldaten door het zwaarst vervuilde deel, het Rode Bos, waar de soldaten loopgraven groeven in aarde met radioactief materiaal. Nu heeft Oekraïne zelf versterkingen opgeworpen – zonder te graven – en gebruikt het Pripjat en omgeving onder meer als trainingsterrein. De zone is zwaar beveiligd en staat onder constant toezicht van het leger en de geheime dienst – objecten en gebouwen die te maken hebben met de veiligheid mogen niet getoond worden. We worden te allen tijde begeleid door een gids.

De dreiging blijft: in de Tsjernobyl Vervreemdingszone, de dertig kilometer rond de reactor waar de impact van de kernramp het grootst was, worden voortdurend vijandelijke drones gespot en uit de lucht gehaald. De brokstukken kunnen brand veroorzaken en opnieuw radioactieve vervuiling verspreiden. Een brandweerbrigade houdt het bos vanaf een uitkijkpost in de gaten.

Vorig jaar, op Valentijnsdag, explodeerde een Russische kamikazedrone op de beschermende koepel rond het rampgebied. Het inslagpunt is nog te zien, aan de nieuwe staalplaat die daar is aangebracht. Of de strijdkrachten opzettelijk de koepel raakten, of het voorzien hadden op het ernaast gelegen elektriciteitsstation zullen we vermoedelijk nooit weten. Maar de koepel werd geraakt. Een rubberen tussenlaag vatte vlam en bleef drie weken branden. De koepel is daardoor nu ‘lek’, al lukt het vooralsnog om met extra luchtzuiverings-maatregelen te voorkomen dat radioactieve aerosolen ontsnappen. Maar de koepel is nu minder stabiel – een nieuwe explosie op het dak of zelfs in de buurt zou instorting kunnen veroorzaken.

“Een oude boom moet je niet verplanten”, zegt Maria Verbytsj (67). Ze is ervan overtuigd dat sommigen die gedwongen werden Tsjernobyl te verlaten, te vroeg zijn overleden omdat ze hun vertrouwde leefomgeving misten. Internationaal wordt het stadje geassocieerd met de ramp, minder bekend is dat er al sinds de twaalfde eeuw een plek met deze naam bestaat in dit gebied.